Trong Phật giáo Đại Thừa và Kim Cương Thừa, hiếm có vị Phật nào có danh hiệu gần gũi với nhiều người như Phật A Di Đà. Người Việt niệm “Nam mô A Di Đà Phật” khi chào nhau, khi cầu an, khi tiễn người thân. Người Tây Tạng tụng lời nguyện vãng sinh Cực Lạc và trì chú Oṃ Amideva Hrīḥ.
Amitābha — Phật Vô Lượng Quang — vừa là trung tâm của truyền thống Tịnh Độ Đông Á, vừa là vị Phật của Liên Hoa bộ trong mạn-đà-la Năm Phật của Kim Cương Thừa. Bài viết giới thiệu cả hai phương diện, và nói rõ đâu là phần công truyền, đâu là phần cần sự hướng dẫn của Đạo sư.
Mục lục
- 1. Danh hiệu — Vô Lượng Quang và Vô Lượng Thọ
- 2. Kinh điển Tịnh Độ
- 3. Các đại nguyện của Pháp Tạng
- 4. Cực Lạc — cõi Tịnh Độ phương Tây
- 5. A Di Đà trong Năm Phật bộ
- 6. Hình tướng và biểu tượng
- 7. Tịnh Độ trong Phật giáo Tây Tạng
- 8. Phowa — chuyển di thần thức
- 9. A Di Đà trong giáo lý Trung Ấm
- 10. Niệm Phật ở Đông Á và Việt Nam
- 11. Những hiểu lầm phổ biến
- 12. Chú giải thuật ngữ
- 13. Câu hỏi thường gặp
- 14. Kết luận và Hồi hướng
1. Danh hiệu — Vô Lượng Quang và Vô Lượng Thọ
Chữ Hán “A Di Đà” phiên âm từ tiếng Phạn và bao hàm cả hai danh hiệu:
| Danh hiệu | Phạn | Tạng | Ý nghĩa |
|---|---|---|---|
| Vô Lượng Quang | Amitābha | ’Od dpag med | Ánh sáng trí tuệ không giới hạn, chiếu khắp mười phương |
| Vô Lượng Thọ | Amitāyus | Tshe dpag med | Thọ mạng không giới hạn |
Trong kinh điển Đông Á, hai danh hiệu thường chỉ cùng một vị Phật. Trong truyền thống Tây Tạng, chúng thường được thể hiện thành hai hình tướng khác nhau: A Di Đà trong hình tướng Hóa thân, và Vô Lượng Thọ trong hình tướng Báo thân gắn với các pháp trường thọ. Xem mục 6.
2. Kinh điển Tịnh Độ
Truyền thống Tịnh Độ Đông Á dựa trên ba bộ kinh chính, thường gọi là Tịnh Độ tam kinh:
| Kinh | Phạn | Bản Hán phổ biến | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Kinh Vô Lượng Thọ | Sukhāvatīvyūha (bản dài) | Theo truyền thống ghi là Khang Tăng Khải dịch | Tiền thân Pháp Tạng, các đại nguyện, cõi Cực Lạc. Xem Kinh Vô Lượng Thọ |
| Kinh A Di Đà | Sukhāvatīvyūha (bản ngắn) | Cưu-ma-la-thập dịch | Mô tả Cực Lạc, khuyên phát nguyện vãng sinh |
| Kinh Quán Vô Lượng Thọ | Chỉ còn bản Hán | Cương-lương-da-xá dịch | Mười sáu phép quán về Cực Lạc |
Về lịch sử. Các học giả cho rằng hai kinh Sukhāvatīvyūha hình thành ở Ấn Độ hoặc vùng Tây Bắc khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên. Kinh Quán Vô Lượng Thọ không còn bản Phạn, và nguồn gốc của nó — Trung Á hay Trung Hoa — vẫn là đề tài thảo luận học thuật. Việc ghi người dịch của Kinh Vô Lượng Thọ cũng được một số học giả đặt lại vấn đề.
3. Các đại nguyện của Pháp Tạng
Theo Kinh Vô Lượng Thọ, vô lượng kiếp trước, Tỳ-kheo Pháp Tạng (Dharmākara) phát những đại nguyện để tạo nên một cõi Phật thanh tịnh cho mọi chúng sinh. Sau năm kiếp tư duy và tu tập, Ngài thành Phật A Di Đà.
Số lượng nguyện. Bản Hán phổ biến ghi 48 nguyện; bản Phạn hiện còn và một số bản Hán khác có số nguyện khác. Khi trích số thứ tự nguyện, cần ghi rõ theo bản nào.
Theo bản Hán 48 nguyện, ba nguyện được truyền thống Tịnh Độ đặc biệt coi trọng:
Nguyện thứ 18, đại ý: Nếu tôi thành Phật, chúng sinh mười phương chí tâm tin ưa, muốn sinh về nước tôi, cho đến mười niệm, nếu không được sinh, tôi không thành Chánh giác; chỉ trừ người phạm năm tội nghịch và phỉ báng chánh pháp.
Nguyện thứ 19, đại ý: chúng sinh phát Bồ đề tâm, tu các công đức, chí tâm phát nguyện sinh về nước ấy, thì lúc lâm chung, Phật cùng đại chúng sẽ hiện ra trước người ấy.
Nguyện thứ 20, đại ý: chúng sinh nghe danh hiệu, hướng tâm về nước ấy, trồng các cội công đức, chí tâm hồi hướng, đều được toại nguyện.
Như vậy, nguyện thứ 18 nói về chí tâm tin ưa và niệm, còn hình ảnh Phật đến tiếp dẫn lúc lâm chung thuộc nguyện thứ 19.
4. Cực Lạc — cõi Tịnh Độ phương Tây
Mô tả trong kinh. Cực Lạc (Sukhāvatī; Tạng: bDe ba can) được mô tả ở phương Tây, không có các cõi khổ, đất bằng vàng, cây báu, ao bảy báu, chim và cây cùng diễn pháp âm. Chúng sinh sinh ra từ hoa sen và tiếp tục tu tập cho đến giác ngộ, không còn thoái lui.
Mục đích của Cực Lạc. Cực Lạc không phải thiên đường để hưởng thụ, mà là nơi có điều kiện tốt nhất để tu cho đến thành Phật. Đây là điểm khác căn bản với các cõi trời trong luân hồi.
Hai cách hiểu.
| Cách hiểu | Nội dung | Trong truyền thống |
|---|---|---|
| Cõi Tịnh Độ bên ngoài | Một cõi Phật có thật, nơi người phát nguyện có thể vãng sinh | Tịnh Độ tông Đông Á; lời nguyện vãng sinh ở Tây Tạng |
| Tịnh Độ trong tâm | Tâm thanh tịnh thì cõi nước thanh tịnh; “tự tánh Di Đà, duy tâm Tịnh Độ” | Thiền tông; cách hiểu của nhiều vị thầy Kim Cương Thừa |
Nhiều truyền thống không xem hai cách hiểu này loại trừ nhau. Cách dung hợp cụ thể khác nhau giữa các tông phái; cần Ban biên tập thẩm định khi đi vào chi tiết.
5. A Di Đà trong Năm Phật bộ
Trong mạn-đà-la Năm Phật bộ của Kim Cương Thừa, A Di Đà là Phật của Liên Hoa bộ (padma-kula):
| Phật | Phương | Bộ | Trí tuệ | Phiền não được chuyển hóa |
|---|---|---|---|---|
| Tỳ-lô-giá-na (Vairocana) | Trung tâm | Như Lai bộ | Pháp giới thể tánh trí | Si |
| Bất Động (Akṣobhya) | Đông | Kim Cương bộ | Đại viên cảnh trí | Sân |
| Bảo Sinh (Ratnasambhava) | Nam | Bảo bộ | Bình đẳng tánh trí | Mạn |
| A Di Đà (Amitābha) | Tây | Liên Hoa bộ | Diệu quan sát trí | Tham |
| Bất Không Thành Tựu (Amoghasiddhi) | Bắc | Nghiệp bộ | Thành sở tác trí | Tật đố |
Màu sắc và vị trí của Tỳ-lô-giá-na và Bất Động được hoán đổi trong một số Mật điển, như trong giáo lý Trung Ấm của Karma Lingpa.
Diệu quan sát trí (pratyavekṣaṇa-jñāna) là trí tuệ thấy rõ từng hiện tượng trong nét riêng của nó, không lẫn lộn. Tham ái, khi được nhận ra bản chất, được xem là có bản chất của trí tuệ này.
Các vị thuộc Liên Hoa bộ. Nhiều bổn tôn đội A Di Đà trên đỉnh đầu như biểu hiện của Liên Hoa bộ, tiêu biểu là Quán Thế Âm, Mã Đầu Minh Vương (Hayagrīva) và Kurukullā.
6. Hình tướng và biểu tượng
| A Di Đà (Vô Lượng Quang) | Vô Lượng Thọ | |
|---|---|---|
| Thân | Sắc đỏ, hình tướng Hóa thân | Sắc đỏ, hình tướng Báo thân |
| Y phục | Y ca-sa đơn giản của tỳ-kheo | Trang sức, vương miện, lụa quý |
| Ấn tay | Ấn thiền định, thường nâng bình bát | Ấn thiền định, nâng bình trường thọ |
| Gắn với | Cực Lạc, vãng sinh, Phowa | Trường thọ, sức khỏe |
Tây Phương Tam Thánh. Ở Đông Á và Việt Nam, A Di Đà thường được thờ cùng Quán Thế Âm và Đại Thế Chí (Mahāsthāmaprāpta). Trong nghệ thuật Tây Tạng, hai vị hầu cận thường là Quán Thế Âm và Kim Cương Thủ (Vajrapāṇi).
Màu đỏ và hoa sen. Sắc đỏ gắn với Liên Hoa bộ và với sự chuyển hóa tham ái. Hoa sen mọc từ bùn mà không nhiễm bùn biểu thị tâm từ bi ở giữa thế gian mà không bị thế gian làm ô nhiễm.
7. Tịnh Độ trong Phật giáo Tây Tạng
Tịnh Độ không phải truyền thống riêng của Đông Á. Nghiên cứu của Georgios Halkias cho thấy văn học Tịnh Độ có mặt ở Tây Tạng từ thời kỳ tiền truyền và phát triển liên tục đến nay.
Lời nguyện vãng sinh Cực Lạc. Nhiều bậc thầy thuộc các dòng khác nhau đã soạn lời nguyện vãng sinh Cực Lạc (bde smon). Bài nổi tiếng nhất là của Karma Chagmé (thế kỷ XVII), người kết hợp truyền thống Ca Nhĩ Cư và Ninh Mã; bài này được tụng rộng rãi trong nhiều cộng đồng. Tông Khách Ba (Cách Lỗ) và Mipham Rinpoche (Ninh Mã) cũng để lại những văn bản về Cực Lạc.
Bốn nhân vãng sinh. Các lời nguyện Tây Tạng thường nhắc bốn nhân: quán tưởng rõ cõi Cực Lạc và Phật A Di Đà; tích lũy công đức và sám hối; phát Bồ đề tâm; và chí thành hồi hướng, phát nguyện vãng sinh. Cách trình bày có khác nhau giữa các văn bản.
Trì chú. Tâm chú A Di Đà theo cách phát âm Tây Tạng là Oṃ Amideva Hrīḥ. Chủng tự Hrīḥ là âm tiết tượng trưng của Liên Hoa bộ.
8. Phowa — chuyển di thần thức
Phowa (‘pho ba) là pháp chuẩn bị cho thời điểm lâm chung, nhằm hướng thần thức về một cõi thanh tịnh, thường là Cực Lạc của Phật A Di Đà. Phowa là một trong Sáu Pháp của Na-rô-pa, và cũng có trong nhiều truyền thống khác, như pháp Phowa của các kho tàng Ninh Mã. Dòng Drikung Ca Nhĩ Cư nổi tiếng với các khóa Phowa lớn.
Cần khẩu truyền và hướng dẫn trực tiếp. Phowa không phải pháp tự học. Hành giả cần nhận khẩu truyền và sự hướng dẫn của một Đạo sư có dòng truyền, thường trong các khóa tu riêng. Theo nguyên tắc tôn trọng Tam-muội-da, bài viết không mô tả phương pháp thực hành. Xem thêm Phowa.
Cho người thân sắp mất. Người chưa học Phowa vẫn có thể giúp người thân: giữ không khí yên tĩnh, niệm danh hiệu hoặc trì chú A Di Đà, nhắc người bệnh hướng tâm về Phật, và thỉnh một vị thầy hoặc tăng ni đến hộ niệm. Các nghi thức cầu siêu sau khi mất nên do người có dòng truyền chủ trì.
9. A Di Đà trong giáo lý Trung Ấm
Trong giáo lý Trung Ấm theo kho tàng của Karma Lingpa — thường gọi là Tử Thư Tây Tạng (Bar do thos grol) — người mất trong Trung Ấm Pháp tánh lần lượt gặp ánh sáng của Năm Phật bộ trong các ngày đầu.
Theo các bản dịch phổ biến, vào ngày thứ tư, ánh sáng đỏ rực của trí tuệ Diệu quan sát, gắn với Phật A Di Đà, xuất hiện cùng với một ánh sáng vàng mờ dịu hơn của cõi ngạ quỷ. Văn bản khuyên người mất nhận ra ánh sáng rực rỡ là trí tuệ của chính tâm mình, và không bị lôi cuốn bởi ánh sáng mờ dịu.
Chi tiết từng ngày và cách hiểu giáo lý này cần được học với Đạo sư; bài viết chỉ giới thiệu ở mức tổng quát.
Ý nghĩa thực tiễn: người đã quen thuộc với A Di Đà qua niệm danh hiệu, trì chú và quán tưởng trong đời sống được xem là có sự chuẩn bị tốt cho thời khắc ấy. Xem thêm Nghi thức cầu siêu Phật giáo Tây Tạng.
10. Niệm Phật ở Đông Á và Việt Nam
Trung Hoa. Ngài Huệ Viễn (334–416) lập Bạch Liên Xã ở Lư Sơn, được tôn là Sơ tổ Tịnh Độ tông. Ngài Thiện Đạo (613–681) đặt nền cho pháp môn xưng danh niệm Phật.
Nhật Bản. Hōnen (1133–1212) lập Tịnh Độ tông (Jōdo-shū); đệ tử là Shinran (1173–1263) lập Tịnh Độ Chân tông (Jōdo Shinshū), nhấn mạnh hoàn toàn vào tha lực của nguyện A Di Đà.
Việt Nam. Niệm Phật A Di Đà gắn sâu vào đời sống Phật giáo Việt Nam:
- Câu “Nam mô A Di Đà Phật” được dùng như lời chào giữa Phật tử.
- Nhiều chùa theo tinh thần Thiền Tịnh song tu — kết hợp thiền với niệm Phật.
- Kinh A Di Đà bản Cưu-ma-la-thập được tụng trong các thời khóa và lễ cầu siêu.
- Ngày vía Phật A Di Đà được nhiều chùa Việt tổ chức vào 17 tháng 11 âm lịch.
Cây cầu tự nhiên. Với người Việt đến với Kim Cương Thừa, A Di Đà có lẽ là vị Phật quen thuộc nhất. Niệm Phật của Tịnh Độ và lời nguyện vãng sinh của Tây Tạng dựa trên cùng những kinh điển và cùng một tâm nguyện. Khác biệt chủ yếu nằm ở phương tiện: Kim Cương Thừa đặt A Di Đà trong khung Năm Phật bộ, có thêm quán tưởng, trì chú, và các pháp như Phowa cần truyền thừa. Xem thêm Tịnh Độ và Kim Cương Thừa.
11. Những hiểu lầm phổ biến
Một — “Cực Lạc là thiên đường để hưởng thụ.” Cực Lạc là nơi có điều kiện tốt nhất để tu cho đến giác ngộ, không phải nơi hưởng lạc.
Hai — “Niệm Phật chỉ dành cho người già.” Niệm Phật là một pháp môn trọn vẹn, được nhiều bậc thầy lớn ở mọi thời thực hành.
Ba — “Niệm Phật thì không cần giữ giới, không cần tu tâm.” Các kinh Tịnh Độ đều nói đến phát Bồ đề tâm, tu công đức và hồi hướng. Nguyện thứ 18 cũng loại trừ người phạm tội nghịch và phỉ báng chánh pháp.
Bốn — “Có thể tự học Phowa qua mạng.” Phowa cần khẩu truyền và hướng dẫn trực tiếp.
Năm — “Tịnh Độ và Kim Cương Thừa là hai đạo khác nhau.” Cả hai dựa trên cùng kinh điển Đại Thừa về A Di Đà; lời nguyện vãng sinh Cực Lạc được tụng trong mọi dòng Tây Tạng.
12. Chú giải thuật ngữ
A Di Đà – Vô Lượng Quang (Amitābha – ‘Od dpag med): Phật của cõi Cực Lạc, Liên Hoa bộ, phương Tây.
Vô Lượng Thọ (Amitāyus – Tshe dpag med): Danh hiệu thứ hai của A Di Đà; trong nghệ thuật Tây Tạng là hình tướng Báo thân gắn với trường thọ.
Cực Lạc (Sukhāvatī – bDe ba can): Cõi Tịnh Độ của Phật A Di Đà.
Pháp Tạng (Dharmākara): Tiền thân của Phật A Di Đà khi còn là tỳ-kheo phát đại nguyện.
Diệu quan sát trí (pratyavekṣaṇa-jñāna): Trí tuệ thấy rõ nét riêng của từng hiện tượng.
Liên Hoa bộ (padma-kula): Một trong Năm Phật bộ, do A Di Đà đứng đầu.
Phowa (‘pho ba): Pháp chuyển di thần thức lúc lâm chung, cần truyền thừa.
Trung Ấm (bardo – bar do): Trạng thái trung gian, đặc biệt giữa chết và tái sinh.
Tha lực / Tự lực: Sức nguyện của Phật và sức tu của chính mình; hai khái niệm quan trọng trong Tịnh Độ tông.
Thiền Tịnh song tu: Kết hợp thiền và niệm Phật, phổ biến ở Việt Nam.
13. Câu hỏi thường gặp
Hỏi: A Di Đà và Vô Lượng Thọ là một hay hai vị Phật?
Đáp: Trong kinh điển Đông Á, đó là hai danh hiệu của cùng một vị Phật. Trong nghệ thuật và thực hành Tây Tạng, chúng thường được thể hiện thành hai hình tướng: A Di Đà gắn với Cực Lạc và vãng sinh, Vô Lượng Thọ gắn với trường thọ.
Hỏi: Cõi Cực Lạc có thật không, hay chỉ là biểu tượng?
Đáp: Các truyền thống trả lời khác nhau. Tịnh Độ tông nhấn mạnh Cực Lạc là cõi Phật có thật; Thiền tông nhấn mạnh Tịnh Độ trong tâm. Nhiều vị thầy xem hai cách hiểu bổ sung cho nhau.
Hỏi: 48 nguyện được ghi ở đâu, và có đọc được bằng tiếng Việt không?
Đáp: Trong Kinh Vô Lượng Thọ, bản Hán theo truyền thống ghi là Khang Tăng Khải dịch. Có nhiều bản dịch tiếng Việt. Lưu ý rằng Kinh A Di Đà (bản ngắn, Cưu-ma-la-thập dịch) là một kinh khác, không chứa danh sách 48 nguyện.
Hỏi: Người Việt quen niệm Phật có nên chuyển sang thực hành Kim Cương Thừa không?
Đáp: Không cần “chuyển”. Niệm Phật là một pháp môn trọn vẹn. Người muốn học thêm Kim Cương Thừa có thể tiếp tục niệm Phật và học các lời nguyện vãng sinh, trì chú A Di Đà, rồi tìm hiểu thêm với một vị thầy.
Hỏi: Làm sao giúp người thân sắp mất theo tinh thần A Di Đà?
Đáp: Giữ không gian yên tĩnh, niệm danh hiệu hoặc trì chú, nhắc người bệnh hướng tâm về Phật, và thỉnh tăng ni hoặc một vị thầy đến hộ niệm. Phowa và các nghi thức Trung Ấm nên do người có dòng truyền thực hiện.
Hỏi: Vô Lượng Thọ và A Di Đà — nên thực hành vị nào?
Đáp: Truyền thống thường thực hành Vô Lượng Thọ khi cầu trường thọ, sức khỏe; A Di Đà khi phát nguyện vãng sinh và chuẩn bị cho lúc lâm chung. Việc chọn pháp cụ thể nên hỏi Đạo sư.
14. Kết luận và Hồi hướng
Phật A Di Đà nhắc rằng ánh sáng giác ngộ không bao giờ tắt — như mặt trời vẫn chiếu dù mây che. Từ bốn mươi tám nguyện của Pháp Tạng, qua câu “Nam mô A Di Đà Phật” của người Việt, đến lời nguyện Cực Lạc của Karma Chagmé và ánh sáng đỏ trong giáo lý Trung Ấm, tất cả gặp nhau ở một tâm nguyện: mong mọi chúng sinh có được nơi nương tựa để tu cho đến giác ngộ. Dù hiểu Cực Lạc là cõi bên ngoài hay tâm thanh tịnh bên trong, con đường đến đó đều bắt đầu bằng niềm tin, Bồ đề tâm và sự hồi hướng chân thành.
Nguyện ánh sáng Vô Lượng Quang soi đường cho tất cả chúng sinh — đặc biệt những ai đang ở giờ phút lâm chung và trong Trung Ấm — và nguyện mọi người đều tìm được nơi nương tựa nơi Tịnh Độ Cực Lạc, dù là cõi Phật thanh tịnh hay tâm tánh sáng trong của chính mình.
Đọc sâu trong cụm này
Cụm bài về chủ đề này gồm 3 bài. Bài bạn đang đọc là bài trụ; các bài dưới đây đi sâu vào từng khía cạnh.
Chư tôn
Nghệ thuật