Tin thư · Đầu sách thư khố
Bài viết mới nhất
1997 bài đã được kết tập, sắp xếp theo ngày xuất bản gần nhất. Trang 37 trên 84.
Machik Labdron — Nữ Thầy Vĩ Đại và Người Sáng Lập Thực Hành Chod
Machik Labdron (Tạng ngữ: *Ma gcig lab sgron* — Mẹ Duy Nhất Ánh Đèn Giáo Lý, 1055–1149) là một trong những phụ nữ vĩ đại nhất trong lịch sử Kim Cương Thừa — người duy nhất trong lịch sử Phật giáo tạo ra một truyền thừa độc lập (*Chod*) được truyền từ Tây Tạng sang Ấn Độ, thay vì ngược lại. Thực hành Chod (*gCod* — Cắt Đứt) do bà sáng lập là con đường thiền định dùng nỗi sợ hãi và nghi lễ cúng dường thân như phương tiện đạt giác ngộ.
84 Mahasiddha — Các Bậc Thánh Nhân Ấn Độ và Nguồn Gốc Kim Cương Thừa
84 Mahasiddha (Sanskrit: *Caturaśīti Mahāsiddha* — Tám Mươi Bốn Bậc Đại Thành Tựu; Tạng ngữ: *Grub thob brgyad cu rtsa bzhi* — 84 Người Đạt Thành Tựu) là những hành giả huyền thoại Ấn Độ thế kỷ 8–12 đã đạt giác ngộ qua con đường Anuttara Yoga Tantra — không phải qua xuất gia tu viện mà qua thiền định mãnh liệt trong cuộc sống thế gian. Họ là nguồn gốc của hầu hết mọi truyền thừa Tantra còn tồn tại ngày nay.
Mạn-Đà-La — Biểu Đồ Vũ Trụ Giác Ngộ và Nghi Lễ Cúng Dường
Mạn-đà-la (Sanskrit: *Maṇḍala* — Vòng Tròn Thiêng, hay Trung Tâm và Xung Quanh; Tạng ngữ: *dKyil 'khor* — Trung Tâm và Vành Ngoài) là một trong những khái niệm trung tâm nhất của Kim Cương Thừa — vừa là biểu đồ vũ trụ của một cõi Phật, vừa là cấu trúc nghi lễ cho thiền quán, vừa là cúng dường tượng trưng cho toàn bộ vũ trụ. Hiểu Mạn-đà-la là hiểu ngôn ngữ biểu tượng cơ bản nhất của Kim Cương Thừa.
Mañjuśrī — Văn Thù Bồ Tát và Nguyên Lý Trí Tuệ
Mañjuśrī (Sanskrit: *Mañjuśrī* — Vẻ Đẹp Dịu Dàng, Vinh Quang Tao Nhã; Tạng ngữ: *'Jam dpal dbyangs* — Âm Thanh Dịu Dàng Vinh Quang; Hán-Việt: Văn Thù Sư Lợi) là Bồ Tát của Trí Tuệ — hiện thân của trí tuệ không hai, sự hiểu biết trực tiếp về tánh không. Kiếm trí tuệ của Văn Thù chặt đứt mọi vô minh; cuốn kinh Prajñāpāramitā trên tay trái là nền tảng triết học. Văn Thù được thờ phụng trong tất cả các truyền thừa Kim Cương Thừa và là bổn tôn đặc biệt của hành giả học thuật, giảng sư, và những ai tìm kiếm trí tuệ sâu sắc.
Marpa Dịch Giả — Người Đưa Kagyu Về Tây Tạng
Marpa Lotsāwa (Tạng ngữ: *Mar pa lo tsā ba Chos kyi blo gros* — Dịch Giả Marpa Trí Tuệ Pháp, 1012–1097) là người đặt nền móng cho truyền thừa Ca Nhĩ Cư tại Tây Tạng — vị cư sĩ nông dân làm ba chuyến đi nguy hiểm đến Ấn Độ để học từ Naropa, mang về những giáo lý Anuttara Yoga Tantra và Six Yogas, và truyền cho Milarepa. Câu chuyện của Marpa — từ học trò khó tính nhất của Naropa đến thầy của Milarepa — là một trong những hành trình truyền thừa vĩ đại nhất trong lịch sử Kim Cương Thừa.
Màu Sắc Biểu Tượng Trong Kim Cương Thừa — Ngôn Ngữ Im Lặng của Hội Họa Tây Tạng
Trong hội họa Thangka và nghi lễ Kim Cương Thừa, màu sắc không phải là sự lựa chọn thẩm mỹ ngẫu nhiên — mà là ngôn ngữ biểu tượng chính xác, phản chiếu năm trí tuệ giác ngộ, năm Phật gia đình, và năm phiền não được chuyển hóa. Hiểu hệ thống màu sắc này là khóa mở để đọc bất kỳ bức thangka hay thiết kế nghi lễ nào.
Milarepa — Từ Tội Ác Đến Giác Ngộ và Di Sản Vạn Bài Ca
Milarepa (Tạng ngữ: *Mi la ras pa* — Người Khoác Áo Vải Của Mi La, 1052–1135) là bậc thầy huyền thoại nhất trong lịch sử Kim Cương Thừa Tây Tạng — người đã phạm tội giết người qua phép thuật đen, sau đó trải qua những thử thách cực khổ dưới sự hướng dẫn của Marpa dịch sư, và cuối cùng đạt giác ngộ hoàn toàn trong một đời. Mười Vạn Bài Ca (*Mgur 'bum*) của ông là tuyệt phẩm thơ thiền vĩ đại nhất của Kim Cương Thừa.
Năm Gia Đình Phật — Pañcakula và Bản Đồ Tâm Thức Kim Cương Thừa
Năm Gia Đình Phật (Sanskrit: *Pañcakula* hay *Pañcabuddha* — Năm Phật Gia Đình; Tạng ngữ: *Sangs rgyas rigs lnga* — Năm Dòng Phật) là hệ thống phân loại tâm thức và thực tại trung tâm của Kim Cương Thừa — năm Phật tượng trưng cho năm loại trí tuệ giác ngộ tương ứng với năm loại phiền não khi được chuyển hóa. Đây là bản đồ thiết yếu để hiểu hầu hết mọi bổn tôn, mạn-đà-la, và thực hành Kim Cương Thừa.
Ngöndro — Tiền Hành và Bốn Phần Thực Hành Nền Tảng
Ngöndro (Tạng ngữ: *sNgon 'gro* — Tiền Hành, Thực Hành Trước; Sanskrit: *Pūrvāṅga*) là hệ thống thực hành nền tảng của Kim Cương Thừa — bốn phần thực hành đặc biệt mà hành giả hoàn thành trước khi bước vào các thực hành Tantra chính thức. Không phải bởi vì Ngöndro là 'thực hành thấp' — mà vì nó xây dựng toàn bộ nền tảng cần thiết: thanh tịnh nghiệp chướng, tích lũy công đức, kết nối với thầy và truyền thừa, và mở cửa cho ân gia hộ.
Nyungne — Thực Hành Tịnh Hóa Chenrezig và Giữ Trai
Nyungne (Tạng ngữ: *sNyung gnas* — Ở Lại Trong Im Lặng, Tịnh Cư; phát âm: Nyung-Né) là thực hành tịnh hóa mạnh mẽ nhất trong truyền thống Kim Cương Thừa Tây Tạng — kết hợp thiền quán Chenrezig (Quán Thế Âm), giữ trai nghiêm ngặt, và im lặng. Nyungne được truyền bởi nữ hành giả Gelongma Palmo (Tạng ngữ: *dGe slong ma dpal mo*) vào thế kỷ 11 sau khi bà tự chữa bệnh phong qua thực hành Chenrezig.
OM ĀḤ HŪṂ — Ba Thân Phật Trong Âm Thanh và Ý Nghĩa Thần Chú
OM ĀḤ HŪṂ (Tạng ngữ: *Oṃ āḥ hūṃ*) là ba âm tiết thiêng quan trọng nhất trong Kim Cương Thừa — biểu hiện của ba thân Phật trong hình thức âm thanh. OM biểu hiện Thân (Pháp Thân — sự thuần khiết của thân), ĀḤ biểu hiện Khẩu (Báo Thân — sự thuần khiết của ngôn ngữ), HŪṂ biểu hiện Ý (Hóa Thân — sự thuần khiết của tâm). Cùng nhau, ba âm tiết này là cách rút gọn nhất để diễn đạt toàn bộ con đường Kim Cương Thừa — tịnh hóa ba nghiệp và nhận ra ba thân Phật.
Phật Giáo và Khoa Học Hiện Đại — Đối Thoại Qua Thế Kỷ
Trong vài thập kỷ qua, đặc biệt qua các cuộc đối thoại giữa Đức Dalai Lama và các nhà khoa học hàng đầu thế giới, Phật giáo và khoa học đã tìm thấy những điểm gặp gỡ đáng kinh ngạc — từ thiền định và thần kinh học (*contemplative neuroscience*), đến cơ học lượng tử và tánh không, đến tâm lý học về hạnh phúc. Kim Cương Thừa đặc biệt thú vị trong bối cảnh này vì truyền thống luôn nhấn mạnh quan sát trực tiếp tâm thức như phương pháp luận chính.
Phật Giáo Việt Nam và Kim Cương Thừa — Bối Cảnh và Giao Điểm
Phật giáo Việt Nam có lịch sử hơn hai nghìn năm — chủ yếu theo truyền thống Đại Thừa Trung Hoa (Thiền Tông, Tịnh Độ Tông, Mật Tông Đường Đại) với một số ảnh hưởng Theravāda từ phía Nam. Kim Cương Thừa Tây Tạng — mặc dù khác biệt về hình thức — chia sẻ nhiều điểm chung căn bản với Phật giáo Việt Nam. Bài viết này khám phá những giao điểm và khác biệt đó, giúp người học Phật giáo Việt Nam hiểu Kim Cương Thừa trong bối cảnh quen thuộc.
Phật Tử Cư Sĩ và Kim Cương Thừa — Con Đường Không Xuất Gia
Trong Kim Cương Thừa, tu sĩ và cư sĩ đều có vị trí chính đáng trên con đường giác ngộ. Nhiều Mahasiddha vĩ đại nhất trong lịch sử — Tilopa, Naropa, Marpa, Milarepa, Machik Labdron — không phải tu sĩ xuất gia theo nghĩa thông thường. Kim Cương Thừa đặc biệt mạnh mẽ trong việc trao cho cư sĩ đầy đủ phương tiện giải thoát, với nguyên tắc rằng thực tại thế tục không phải chướng ngại mà là con đường tu tập.
Prajñāpāramitā — Mẫu Bát Nhã Ba La Mật và Nền Tảng Triết Học Kim Cương Thừa
Prajñāpāramitā (Sanskrit: *Prajñāpāramitā* — Trí Tuệ Ba La Mật Đến Bờ Kia; Tạng ngữ: *Shes rab kyi pha rol tu phyin pa* — Bát Nhã Ba La Mật) không chỉ là một bổn tôn — mà là toàn bộ nền tảng triết học của Đại Thừa và Kim Cương Thừa. Được tôn là 'Mẫu của Tất Cả Chư Phật' (*Sarvabuddhānāṃ Mātā*), Prajñāpāramitā biểu hiện trí tuệ tánh không — thực tại cuối cùng mà từ đó mọi giác ngộ phát sinh.
Quy y Tam Bảo — Bước chân đầu tiên trên con đường Phật giáo
Quy y Phật, Pháp, Tăng là ranh giới phân định một người Phật tử với người chưa vào đạo. Nhưng trong Kim Cương Thừa, quy y còn bao gồm một chiều sâu đặc biệt: Đạo sư, Bổn tôn, và Không hành nữ — ba căn mang toàn bộ con đường giác ngộ.
Samantabhadra — Phổ Hiền Như Lai và Phật Nguồn Gốc Dzogchen
Samantabhadra (Sanskrit: *Samantabhadra* — Phổ Hiền, Thiện Hảo Khắp Nơi; Tạng ngữ: *Kun tu bzang po* — Tốt Lành Toàn Khắp) trong Ninh Mã là Phật Nguồn Gốc — *Ādibuddha* — biểu tượng của bản tánh giác ngộ nguyên sơ, vốn đã thuần khiết từ vô thủy. Không phải Bồ Tát Phổ Hiền trong Kinh Hoa Nghiêm, Samantabhadra Ninh Mã là Pháp Thân tuyệt đối — trần truồng, màu xanh lam đậm, ôm phối ngẫu Samantabhadrī, biểu tượng cho sự hợp nhất bất nhị của giác ngộ.
Stupa — Tháp Phật Giáo và Biểu Tượng Học Của Giác Ngộ
Stupa (Sanskrit: *Stūpa* — Tháp, Đỉnh; Tạng ngữ: *mChod rten* — Bệ Thờ Cúng Dường) là kiến trúc thiêng quan trọng nhất của Phật giáo — xuất hiện từ thế kỷ 3 TCN dưới thời vua Ashoka đến ngày nay trong mọi nền Phật giáo. Trong Kim Cương Thừa, stupa không chỉ là tưởng niệm mà là bản đồ ba chiều của vũ trụ giác ngộ — mỗi tầng, mỗi hình dạng, mỗi màu sắc đều mang ý nghĩa biểu tượng chính xác về con đường đến giác ngộ.
Tangtong Gyalpo — Thánh Nhân Xây Cầu Sắt và Bậc Thầy Ngàn Tuổi
Tangtong Gyalpo (Tạng ngữ: *Thang stong rgyal po* — Vua Đồng Bằng Không Giới Hạn, khoảng 1361–1485 hay 1385–1509) là một trong những nhân vật huyền thoại và thực tế nhất của Phật giáo Tây Tạng — Terton vĩ đại, kỹ sư xây hàng trăm cầu sắt trên khắp Tây Tạng và Bhutan, người sáng lập Lhamo (*Lha mo* — Kịch Thần), và hành giả Kim Cương Thừa đạt thực chứng phi thường được nói là sống đến hơn 100 tuổi.
Tara Trắng — Bích Tara và Hai Hình Thức Từ Bi Của Tara
Tara (Sanskrit: *Tārā* — Người Vượt Qua, Ngôi Sao; Tạng ngữ: *sGrol ma* — Người Giải Thoát) xuất hiện trong hai hình thức chính: Tara Xanh (*Śyāmatārā*) biểu hiện hoạt động tức thì và bảo vệ, và Tara Trắng (*Śvetātārā*) biểu hiện từ bi, tuổi thọ, và chữa lành. Nếu Tara Xanh là mặt nhanh nhẹn, năng động của từ bi — thì Tara Trắng là mặt bao la, kiên nhẫn, nuôi dưỡng. Bài viết này giới thiệu Tara Trắng và sự khác biệt giữa hai hình thức Tara chính trong Kim Cương Thừa.
Tonglen — Thực Hành Cho và Nhận: Chuyển Hóa Đau Khổ Thành Từ Bi
Tonglen (Tạng ngữ: *gTong len* — Cho và Nhận) là một trong những thực hành Kim Cương Thừa độc đáo và mạnh mẽ nhất — nghịch lý so với bản năng con người: thay vì tránh xa đau khổ, hành giả chủ động hít vào đau khổ của người khác (và của chính mình) và thở ra hạnh phúc, ánh sáng, giải thoát. Đây là thực hành trái tim của Lojong (*bLo sbyong* — Huấn Luyện Tâm) và phương pháp mạnh mẽ nhất để chuyển hóa ích kỷ thành từ bi.
Tsongkhapa — Người Sáng Lập Truyền Thừa Cách Lỗ và Di Sản Cải Cách
Tsongkhapa (Tạng ngữ: *Tsong kha pa Blo bzang grags pa* — Bậc Xuất Chúng Từ Vùng Tsongkha, 1357–1419) là nhà cải cách Phật giáo vĩ đại nhất Tây Tạng — người sáng lập truyền thừa Cách Lỗ (*Dge lugs* — Mỹ Đức, hay Hoàng Giáo), học giả phi thường, và thiền sư chứng ngộ. Tác phẩm *Lam Rim Chen Mo* (Đại Luận về Các Giai Đoạn Con Đường Giác Ngộ) của ông là một trong những trước tác quan trọng nhất trong lịch sử Phật giáo.
Tứ Vô Lượng Tâm — Từ, Bi, Hỷ, Xả và Con Đường Mở Rộng Tâm
Tứ Vô Lượng Tâm (Sanskrit: *Brahmavihāra* — Phạm Trú, hay *Apramāṇa* — Vô Lượng; Tạng ngữ: *Tshad med bzhi* — Bốn Vô Lượng) là bốn phẩm hạnh tâm linh cao quý nhất — Từ (*maitrī*), Bi (*karuṇā*), Hỷ (*muditā*), và Xả (*upekṣā*). Đây vừa là mục tiêu tu tập vừa là phương pháp thực hành — và trong Kim Cương Thừa, là nền tảng không thể thiếu trước mọi thực hành mật pháp.
Tummo — Nội Nhiệt và Thực Hành Năng Lượng Trong Six Yogas of Naropa
Tummo (Tạng ngữ: *gTum mo* — Nội Nhiệt Dữ Dội; Sanskrit: *Caṇḍālī* — Người Phụ Nữ Hung Tợn) là thực hành đầu tiên và nền tảng trong *Six Yogas of Naropa* (*Nā ro chos drug*) — hệ thống thực hành Anuttara Yoga Tantra quan trọng nhất của Ca Nhĩ Cư. Qua thiền định và kỹ thuật thở đặc biệt, hành giả làm bùng cháy ngọn lửa nội tâm tại luân xa rốn, tan chảy 'bindhu' (giọt tinh chất), và cuối cùng nhận ra tâm sáng (*clear light*). Milarepa nổi tiếng nhất đã dùng Tummo để sống trong hang đá tuyết mà không cần áo ấm.